Αγροτικό κίνημα: Από την εξέγερση του Κιλελέρ έως σήμερα

ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΤΟΑΓΡΟΤΙΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ

Από την εξέγερση του ΚΙΛΕΛΕΡ (6/3/1910) έως σήμερα

Εισηγητική ομιλία του Δημήτρη Δεσύλλα, γεωπόνος, πρ. ευρωβουλευτής και αγροτοσυνδικαλιστής, μέλος της Κομμουνιστικής Απελευθέρωσης, στην

διάλεξη με τίτλο: «Αγρότες και διατροφή στην εποχή της Ε.Ε. και της Μercosur» που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 30/1/2026 

1. Οι αγροτικές εξεγέρσεις διαχρονικά

Αγροτικές εξεγέρσεις υπήρξαν πάντα στην ιστορία, σε όλα τα κοινωνικά συστήματα, στη δουλεία και την φεουδαρχία, στον καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό, υπάρχουν και σήμερα στην εποχή του δολοφονικού ολοκληρωτικού καπιταλισμού. Εξεγέρσεις για τη γη, ενάντια σε τσιφλικάδες και βασιλιάδες. Εξεγέρσεις και επαναστάσεις για «γη – ψωμί – ελευθερία – ειρήνη» στον εικοστό αιώνα, στην εποχή του Λένιν, στον μεσοπόλεμο και τον μεγάλο αντιφασιστικό αγώνα, ενάντια στους καπιταλιστές και τους ιμπεριαλιστές, στις αστικές τάξεις, τον φασισμό και τον πόλεμο. Εξεγέρσεις γίνονται και σήμερα, με βαθύτερο πολιτικό και ταξικό περιεχόμενο, ενάντια στις αστικές τάξεις και τις κυβερνήσεις, στις πολυεθνικές και τις βιομηχανίες της αγροτοδιατροφής, στις καπιταλιστικές ολοκληρώσεις τύπου ΕΕ και Mercosur (συμφωνία ΕΕ – Mercosur). Ας δούμε επιγραμματικά τους βασικούς σταθμούς του αγροτικού κινήματος στη χώρα μας. Όχι για να αναπολήσουμε – νοσταλγήσουμε τα παλιά, αλλά να δράσουμε με κριτήριο την απόλυτη κυριαρχία του παρόντος πάνω στο παρελθόν, αλλά και στο μέλλον (Κώστας Τζιαντζής).

2. Η εξέγερση του ΚΙΛΕΛΕΡ (6/3/1910)

Σηματοδοτεί το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό και τη γέννηση του αγροτικού συνδικαλιστικού κινήματος στη χώρα μας. Ήταν αποτέλεσμα της σκληρής εκμετάλλευσης και καταπίεσης των Θεσσαλών κολλήγων από τους τσιφλικάδες. Στην εξέγερση του Κιλελέρ συνέβαλαν σοβαρά η εργατική τάξη του Βόλου, με την εφημερίδα του Εργατικού Κέντρου Βόλου «Εργάτης - Αγρότης», η εφημερίδα του Βόλου «Πανθεσσαλική» και προοδευτικοί αγωνιστές όπως ο Κεφαλλονίτης ριζοσπάστης Μαρίνος Αντύπας (που δολοφονήθηκε από όργανα των τσιφλικάδων στις 8 Μάρτη του 1907 στον Πυργετό της Λάρισας). Όλοι αυτοί διέδωσαν στους κολλήγους τις πρωτοπόρες ιδέες της οργάνωσης, της ενότητας και της πάλης. Έτσι το 1906 ιδρύθηκε στα Τρίκαλα ο Γεωργικός Σύνδεσμος Τρικάλων, η πρώτη αγροτική συνδικαλιστική οργάνωση στην Ελλάδα (υπόμνημά του με ημερομηνία 8/1/1907 έχει κατατεθεί στο αρχείο της Βουλής). Τέτοιοι Σύνδεσμοι ιδρύθηκαν και στους άλλους Νομούς της Θεσσαλίας. Έτσι φτάσαμε στα μεγάλα συλλαλητήρια των κολλήγων (τέλη 1909 – αρχές 1910) για την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών με σύνθημα «η γη σ’ αυτούς που την καλλιεργούν». Αποκορύφωμα των αγώνων αυτών είναι το ματωβαμμένο συλλαλητήριο της Λάρισας στις 6 Μάρτη 1910, που χτυπήθηκε με την ωμή επέμβαση του στρατού και της χωροφυλακής, με τέσσερους (4) νεκρούς κολλήγους (Νταφούλης, Μπόκας, Ακριβούσης, Μπατάλας), γνωστό σαν Εξέγερση του Κιλελέρ (χωριό ανάμεσα σε Λάρισα και Βόλο).

3. Η εξέγερση των Τρικάλων (2 Φλεβάρη 1925)

Μετά την Μικρασιατική καταστροφή (1922), με πρωτοβουλία αγωνιστών του ΚΚΕ, δημιουργήθηκε το Παλαιοπολεμιστικό Κίνημα (Ενώσεις Παλαιών Πολεμιστών). Κίνημα με αγροτικό – αντιπολεμικό – αντιβασιλικό χαρακτήρα. Με στόχους την αποκατάσταση των προσφύγων και των πολεμιστών της Μικρασιατικής εκστρατείας, την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών και τη διανομή τους στους κολλήγους και τους πρόσφυγες καθώς και την απόκρουση νέων πολεμικών ταχυδιωκτισμών της άρχουσας τάξης. Κορυφαία εκδήλωση αυτού του κινήματος είναι η εξέγερση των Τρικάλων στις 2 Φλεβάρη 1925 (βαθύτερη σε περιεχόμενο από το Κιλελέρ), που πνίγηκε στο αίμα με την ωμή επέμβαση του στρατού και της χωροφυλακής και είχε 4 εργάτες και 2 αγρότες νεκρούς (τους εργάτες Μ. Ράδο, Γ. Ντάλλα, Ν. Νταβάρα και Ν. Σταφίκο και τους αγρότες Κ. Βουτσελά, Δ. Κούτρα). Οι δυναμικοί αγώνες του Παλαιοπολεμιστικού Κινήματος είχαν ως αποτέλεσμα, στην περίοδο 1923 – 1927 να γίνουν οι μεγαλύτερες απαλλοτριώσεις των τσιφλικιών και να μοιραστούν στους κολλήγους και τους πρόσφυγες περίπου 20 εκατομμύρια στρέμματα γης (Χρήστος Βραχνιάρης – «Η αγροτική λαϊκή εξέγερση στα Τρίκαλα» Εκδόσεις «Πανόραμα», Αθήνα 1978).

Σημείωση: Στις αρχές του εικοστού αιώνα και κυρίως στο μεσοπόλεμο, έγιναν σημαντικοί αγώνες (ένοπλα συλλαλητήρια, καταλήψεις κρατικών κτιρίων κ.α.) στην Πελοπόννησο για το σταφιδικό ζήτημα. Σε αυτό θα επανέλθουμε σύντομα και συγκεκριμένα.

4. Περίοδος της Εθνικής Αντίστασης και του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ

Η φτωχή αγροτιά συμμετείχε μαζικά στο μέτωπο και τον ένοπλο αγώνα. Στις απελευθερωμένες περιοχές της χώρας ανασυγκροτήθηκαν οι παλιοί και δημιουργήθηκαν καινούργιοι Γεωργικοί Συνεταιρισμοί (κυρίως προμηθευτικοί). Μαζί με τη Λαϊκή Αυτοδιοίκηση και τη Λαϊκή Δικαιοσύνη, βοήθησαν σημαντικά στην ανασυγκρότηση των χωριών, της αγροτικής παραγωγής και στη μάχη ενάντια στην πείνα (γνωστή η μάχη της σοδειάς στη Θεσσαλία).

5. Μεταπολεμική περίοδος

Ιδρύονται Επαρχιακοί και Νομαρχιακοί Αγροτικοί Σύλλογοι, αλλά τα κύρια όργανα πάλης της αγροτιάς είναι έως τότε οι Συνεταιρισμοί. Την περίοδο 1965 – 1966, με πρωτοβουλία αριστερών αγροτοσυνδικαλιστών και συνεταιριστών της ΕΔΑ, έγιναν 210 μεγάλες αγροτικές κινητοποιήσεις και συλλαλητήρια, με συνολική συμμετοχή 500.000 αγροτών, κυρίως στη Θεσσαλία και την Κεντρική Μακεδονία. Κορυφαία εκδήλωση το Πανελλαδικό Συλλαλητήριο των Σιτοπαραγωγών που έγινε στις 10 Ιούλη 1966 στη Θεσσαλονίκη και που χτυπήθηκε από την αστυνομία και το στρατό (με συλλήψεις, δίκες και καταδίκες συνδικαλιστών και συνεταιριστών).

6. Η φασιστική χούντα του 1967

Η χούντα διέλυσε όλους τους προδικτατορικούς Αγροτικούς Συλλόγους (Επαρχιακούς, Νομαρχιακούς) και τη ΓΣΑΕ (Γενική Συνομοσπονδία Αγροτών Ελλάδας) με τους αναγκαστικούς Νόμους 31/67 και 237/67 και κατέσχεσε τα βιβλία και τα ταμεία τους! Ταυτόχρονα απέλυσε όλες τις εκλεγμένες και εγκατέστησε διορισμένες χουντικές διοικήσεις σε όλη την κλίμακα των Συνεταιρισμών (Συνεταιρισμός – Ένωση ΓΣ – ΠΑΣΕΓΕΣ)! Φυλάκισε και εξόρισε αρκετούς κομμουνιστές και αριστερούς αγροτοσυνδικαλιστές, μαζί και μερικούς συνεταιριστές. Τον Νοέμβρη του 1973 οι αγρότες των Μεγάρων, ξεσηκώθηκαν ενάντια στη χούντα που τους άρπαξε τη γη για να τη δώσει στον Ανδρεάδη και τον Ωνάση (για διυλιστήρια και βιομηχανίες) και ενώθηκαν με τους εξεγερμένους φοιτητές στο Πολυτεχνείο.

7.  Το αγροτικό κίνημα στη μεταπολίτευση

Η μεταπολίτευση του 1974, με το ΝΔ 66/74, επανέφερε τις εκλεγμένες (πριν το 1967) διοικήσεις στους Συνεταιρισμούς και αποκατέστησε τη «νόμιμη» λειτουργία των Αγροτικών Συλλόγων με βάση τον Αστικό Κώδικα. Έτσι, με πρωτοβουλία αγροτοσυνδικαλιστών του ΚΚΕ και του ΠΑΣΟΚ, άρχισε η ανασυγκρότηση και γρήγορη πανελλαδική επέκταση των Αγροτικών Συλλόγων, που μετά το 1977 αναδείχτηκαν σε κύρια όργανα της πάλης της αγροτιάς. Την περίοδο 1974 – 1981 ιδρύθηκαν περίπου 2.000 Αγροτικοί Σύλλογοι σε όλη τη χώρα.

Το κίνημα των Αγροτικών Συλλόγων ανέπτυξε μαζικούς και δυναμικούς αγροτικούς αγώνες, την περίοδο 1977 – 1981. Είχε χαρακτηριστεί μάλιστα ως «νέο ΕΑΜ - ΕΛΑΣ» από τους τότε Πρωθυπουργό Κ. Καραμανλή και τον Πυργιώτη Πρόεδρο της ΠΑΣΕΓΕΣ Ηλία Χρονόπουλο. Στους αγώνες αυτούς συνέβαλαν σημαντικά δύο (2) Συνέδρια Αγροτικών Συλλόγων: Το Παμπελοποννησιακό στο Αίγιο (31/7 – 1/8/1977) και το Πανθεσσαλικό στη Λάρισα (1-2/4/1978).

Το 1977 ανασυγκροτήθηκε η ΓΣΑΕ με την ίδρυση της Γενικής Συνομοσπονδίας Αγροτικών Συλλόγων Ελλάδας – ΓΕΣΑΣΕ (πρώτο Συνέδριο – εκλογές στις 6 Μάρτη 1977, με ΔΣ 12 ΠΑΣΟΚ και 3 ΚΚΕ). Με το Νόμο 1361/83 για τους Αγροτικούς Συλλόγους, του Υπουργού Γεωργίας του ΠΑΣΟΚ Κ. Σημίτη καθιερώθηκε υποχρεωτική δομή (Αγροτικός Σύλλογος στο χωριό – Ομοσπονδία Αγροτικών Συλλόγων στον Νομό – ΓΕΣΑΣΕ τριτοβάθμια πανελλαδική Συνδικαλιστική Οργάνωση). Τότε η ΝΔ του Ε. Αβέρωφ με «εσωκομματική εγκύκλιο» (αριθμ. 16/29-6-1983), που την αποκάλυψε ο Κ. Κάππος, έφτιαξε δικούς της, μονοκομματικούς, διασπαστικούς Αγροτικούς Συλλόγους (τους βάφτισε μάλιστα «Δημοκρατικούς»), για να περιχαρακώσει τους οπαδούς της απέναντι στο υπαρκτό, αγροτικό κίνημα. Οι Σύλλογοι αυτοί, απολογητές της κυβερνητικής αντιαγροτικής πολιτικής, γρήγορα διαλύθηκαν.

Η ΓΕΣΑΣΕ, ύστερα από 5 Συνέδρια (1977, 1980, 1983, 1986, 1989), σταδιακά απομαζικοποιήθηκε, λόγω της υποταγής του ΚΚΕ στο ΠΑΣΟΚ με το περιβόητο «άθροισμα δημοκρατικών δυνάμεων» του Χ. Φλωράκη. Έφτασε μάλιστα στην έσχατη αθλιότητα με πλειοψηφία ΚΚΕ στο Διοικητικό Συμβούλιο (8 στους 15), να ματαιώσει προγραμματισμένη Πανελλαδική Αγροτική Κινητοποίηση τον Φλεβάρη 1990 με «οικουμενική κυβέρνηση» Ξ. Ζολώτα (ΝΔ – ΠΑΣΟΚ – ΚΚΕ)! Γεγονός που οδήγησε στην πλήρη ανυποληψία, την χρεωκοπία και την τελική διάλυση της το 1995. Στη συνέχεια υπήρξαν οι Συντονιστικές Επιτροπές Αγώνα από Αγροτικούς Συλλόγους και Συνεταιρισμούς, η διακομματική «Πανθεσσαλική Συντονιστική Επιτροπή» και η σημερινή Πανελλαδική Επιτροπή Μπλόκων (ΠΕΜ) ως άτυπο τριτοβάθμιο συνδικαλιστικό όργανο.

Σε όλη αυτή τη διαδρομή το ΚΚΕ, παρ’ ότι ηγήθηκε στους αγροτικούς αγώνες, αγνόησε και διαστρέβλωσε τον Λένιν. Μετέτρεψε την εργατοαγροτική συμμαχία σε καρικατούρα, σε «πολιτική συμμαχία κορυφών»! Ο Ζαχαριάδης διέλυσε όλες τις κομματικές οργανώσεις του ΚΚΕ στην ύπαιθρο και έστειλε χιλιάδες κομμουνιστές αγρότες να μαζικοποιήσουν το μικρό Αγροτικό Κόμμα του Γαβριηλίδη (κόμμα συνιδρυτικό του ΕΑΜ)! Αργότερα ο Χ. Φλωράκης υποχρέωσε την εργατική τάξη και τους κομμουνιστές της Β’ Αθήνας, να εκλέξουν στη βουλή τον βιομήχανο ψυγείων Κ. Νάση, που ήταν Πρόεδρος του «φαντάσματος» Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (ΑΚΕ)! Ένας ευφυής Κεφαλλονίτης, μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ, ο Νιόνιος Γεωργάτος, σατίριζε αυτή τη «συμμαχία» σε Συνδιάσκεψη της Δυτικής Ελλάδας, λέγοντας χαρακτηριστικά: «αν πιάσεις τον νεκρό, θα σαπίσει το χέρι σου»! Το 10^ο Συνέδριο του ΚΚΕ (Μάης 1978), υποχρέωνε την Κεντρική Επιτροπή, να επεξεργαστεί συνολικό αγροτικό πρόγραμμα του ΚΚΕ. Τέτοιο δεν υπάρχει ακόμη και σήμερα. Αντί γι’ αυτό, το ΚΚΕ μετά από 10 ολόκληρα χρόνια, τον Δεκέμβρη του 1988, δημοσίευσε ένα συνδικαλιστικό «πρόγραμμα διεκδικήσεων για την εργαζόμενη Αγροτιά».

Το κυριότερο, δεν αντιπάλεψε, αλλά αποδέχτηκε το κακόφημο «Μητρώο Αγροτών και Αγροτικών Εκμεταλλεύσεων» (Βασικός Κανονισμός ΕΟΚ (ΕΕ) αριθμ. 2328/1991 και Νόμοι του ΠΑΣΟΚ 2332/1995 και 3874/2010) που ξεκλήρισαν – ξεκληρίζουν και νομοθετικά – διοικητικά όλη την αγροτική φτωχολογιά (εργατοαγρότες, αγροτοεργάτες, φτωχοί αγρότες). Αιτίες: η διαταξική – αταξική πολιτική γραμμή περί «πραγματικών αγροτών» και η συμμαχία με τους μεγαλοαγρότες της δεξιάς. Για όλα αυτά, αλλά κυρίως για τη σημερινή πάλη μας, αξίζει να επανέλθουμε στον Λένιν.

Β. Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΛΕΝΙΝ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΤΟΑΓΡΟΤΙΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ

1. Το 1913 μελέτησε το αγροτικό ζήτημα και τη συγκέντρωση της γης στην Τσαρική Ρωσία. Ο μεγαλοτσιφλικάς είχε γη, κατά μ.ο., 23.000 στρέμματα, ενώ ο μικροαγρότης μόνο 70 στρέμματα. Σε κάθε τσιφλικά αντιστοιχούσαν 330 φτωχές αγροτικές οικογένειες, δηλαδή 30.000 μεγαλοτσιφλικάδες κατείχαν γη, όσο 10 εκατομμύρια φτωχά αγροτικά νοικοκυριά (Άπαντα Λένιν, Τόμος 23, σελ. 10-11).

2. Το 1915, μελέτησε τα νέα στοιχεία για την ανάπτυξη του καπιταλισμού στη γεωργία, κυρίως στις ΗΠΑ (Άπαντα, Τόμος 27, σελ. 131-229). Καθόρισε δέκα (10) κριτήρια, με κύριο (όχι αποκλειστικό), τη χρησιμοποίηση μισθωτής εργασίας.

3. Το 1917, συνέβαλε καθοριστικά στη μεγάλη Οκτωβριανή Επανάσταση με τα Σοβιέτ φτωχών αγροτών – εργατών - στρατιωτών. Έγραψε το ιστορικό διάταγμα για τη γη: «η ιδιοκτησία των τσιφλικάδων πάνω στη γη καταργείται αμέσως χωρίς καμιά αποζημίωση».

4. Μετά την επανάσταση, προώθησε το πολύ δύσκολο έργο για τις αγροτικές κομμούνες και την εθελοντική κολεκτιβοποίηση – συνεταιριστικοποίηση γης και παραγωγής. Ήταν σφόδρα αντίθετος στις απόψεις και τις πρακτικές για βίαιη κολεκτιβοποίηση που είχαν ολέθρια αποτελέσματα (Άπαντα, Τόμος 38, σελ. 207 – 210).

5. Το σπουδαιότερο, στις 20/7/1920, έδωσε συγκεκριμένη βοήθεια για την Εργατοαγροτική συμμαχία, σε όλα τα Κομμουνιστικά Κόμματα της εποχής, με το «Πρωταρχικό Σχέδιο Θέσεων για το αγροτικό ζήτημα» για το 2^ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς. (Άπαντα, Τόμος 41, σελ. 169 – 182). Εκεί διαχώρισε ταξικά την «αγροτιά», σε έξι (6) κατηγορίες, με συγκεκριμένη τακτική απέναντι σε κάθε μια απ’ αυτές. Συγκεκριμένα:

α) Αγροτικό προλεταριάτο – μισθωτοί εργάτες γης, με καθήκον την ξεχωριστή τους οργάνωση.

β) Μισοπρολετάριοι ή μικροκληρούχοι αγρότες: ζουν εν μέρει από τη μισθωτή εργασία τους και εν μέρει δουλεύοντας σε δικό τους ή σε νοικιασμένο κομμάτι γης.

γ) Μικρή αγροτιά ή μικροαγρότες: ζουν από τη δουλειά στο νοικοκυριό τους, χωρίς να καταφεύγουν στη μίσθωση ξένης εργατικής δύναμης.

Οι τρεις (3) αυτές κατηγορίες, από κοινού, αποτελούν την αγροτική φτωχολογιά, τον ταξικό σύμμαχο στην εργατοαγροτική συμμαχία. Όχι η «αγροτιά» γενικώς, που δεν είναι τάξη, ούτε ενιαία κοινωνική ομάδα.

δ) Μεσαία αγροτιά: καταφεύγει αρκετά συχνά στη μίσθωση ξένης εργατικής δύναμης. Καθήκον η ουδετεροποιήσή της απέναντι στην επανάσταση. Κρίσιμο ζήτημα αυτό.

ε) Μεγάλη αγροτιά: οι καπιταλιστές – επιχειρηματίες στη γεωργία. Ταξικός αντίπαλος.

στ) Τσιφλικάδες και μεγαλογαιοκτήμονες: Ο κύριος ταξικός εχθρός στο χωριό. Καθήκον της επανάστασης η άμεση δήμευση όλης της γης τους, χωρίς αποζημίωση!

Γ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟ – ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ

Στη σημερινή βάρβαρη εποχή του ολοκληρωτικού καπιταλισμού, του παγκόσμιου καλπασμού του φασιστικού Τραμπισμού, της ΕΕ – σύγχρονο «Νταχάου» και της μαφιόζικης διακυβέρνησης Μητσοτάκη, οφείλουμε να συμβάλουμε, αξιοποιώντας δημιουργικά τον Λένιν, σε μια σύγχρονη εργατοαγροτική συμμαχία με την ηγεμονία της σύγχρονης εργατικής τάξης. Για την επαναστατική λύση της εκρηκτικής αντίθεσης: υπερπαραγωγή τροφίμων – πείνα και κακή, νοθευμένη διατροφή. Τα μπλόκα μας ωθούν και μας διδάσκουν να μην περιοριζόμαστε στην κριτική των κραυγαλέων ανεπαρκειών του ΚΚΕ στους αγώνες. Αντίθετα απαιτούν να κάνουμε συγκεκριμένα – μετρήσιμα βήματα στην οικοδόμηση ανατρεπτικού μετώπου εργατικής τάξης – νεολαίας – φτωχής εργαζόμενης αγροτιάς και γεωτεχνικών (συγκρότηση σωματείων εργατών γης και μισθωτών Γεωτεχνικών, οργανώσεων της νΚΑ σε όλα τα Γεωτεχνικά ΑΕΙ και ΤΕΙ κ.α.). Στην προσπάθειά μας αυτή θα θυμίζουμε ότι ο απείθαρχος Άρης Βελουχιώτης ήταν Γεωπόνος και ότι ο Νίκος Μπελογιάννης, μαθητής στην Αμαλιάδα, οργάνωνε συλλαλητήρια σταφιδοπαραγωγών!

Δημήτρης Δεσύλλας

Αθήνα 30/1/2026