Γενιά Ζ και Εργασία: Χαρακτηριστικά, Τάσεις και Δυνατότητες

Συμβολή στην 1η Εργατική Συνδιάσκεψη της Κ.Α.

της Μαργαρίτας Κούτσαρη

“η σύγχρονη πάλη των εργατών είναι μέρος της ιστορίας, μέρος της κοινωνικής προόδου, και εν μέσω της ιστορίας, εν μέσω της προόδου, εν μέσω της μάχης, μαθαίνουμε πως πρέπει να μαχόμαστε…” - Ρόζα Λούξεμπουργκ

Η Γενιά Z/ Generation Z αποτελεί τη δημογραφική ομάδα των νέων που γεννήθηκαν στο διάστημα 1998-2012- την γενιά δηλαδή των νέων που τα τελευταία χρόνια έχουν εισέλθει στην αγορά εργασίας. Αποτελεί, επίσης, τη γενιά κομμάτι της οποίας στελεχώνει αυτή τη στιγμή και τις γραμμές της νεολαίας Κομμουνιστική Απελευθέρωση. Οι Θέσεις της Πολιτικής Επιτροπής περιγράφουν αναλυτικά την σύνθεση και τους βασικούς προβληματισμούς του κόσμου της εργασίας, η αναφορά βέβαια όπως είναι και λογικό στην εργαζόμενη νεολαία είναι συνοπτική. Στο παρακάτω κείμενο θα αποπειραθώ να συμβάλω και να επεκτείνω τα σημεία των Θέσεων, ώστε να αντιληφθούμε τόσο τις δυσκολίες όσο και τις δυνατότητες που ξεδιπλώνονται βάσει των χαρακτηριστικών της γενιάς μας στον εργασιακό χώρο.

Εισαγωγή

Γνωστή κι ως η πιο απαιτητική και “μαλθακή” γενιά ως προς την εργοδοτική ασυδοσία – η Γενιά Ζ έχει κερδίσει αυτόν τον τίτλο περισσότερο λόγω της “αδυναμίας” να προσαρμοστεί αμαχητί στην εργασιακή γαλέρα της επισφάλειας και του 13ωρου παρά στους μαχητικούς αγώνες για την διεκδίκηση αξιοπρεπούς εργασίας που αντιστοιχούν στους καιρούς μας.

Τα βασικά χαρακτηριστικά απασχόλησής της αντιστοιχούν στην εργασία στην μετά-την-κρίση εποχή- ελαστικότητα, μερική απασχόληση και ανεπαρκείς απολαβές. Βάσει της έρευνας του ΙΝΕ ΓΣΕΕ (Οκτώβριος 2025), το προφίλ της νέας γενιάς εργαζομένων έως 29 ετών στην Ελλάδα σκιαγραφείται από ένα έντονο “παράδοξο” μεταξύ υψηλών προσόντων και εργασιακής ανασφάλειας. Ενώ πρόκειται για μια γενιά με εξαιρετικά υψηλό μορφωτικό επίπεδο: το 75% είναι απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ή κάτοχοι μεταπτυχιακών/διδακτορικών τίτλων, ένα σημαντικό 38% εργάζεται σε αντικείμενο με ελάχιστη ή μηδενική συνάφεια με τις σπουδές του, απασχολούμενο κυρίως στους τομείς των υπηρεσιών και του εμπορίου (23%), της εκπαίδευσης/υγείας (19%) και των τεχνικών επαγγελμάτων (18%). Παράλληλα, παρότι η πλειονότητα (72%) εργάζεται με καθεστώς πλήρους απασχόλησης, τα εισοδήματα αποδεικνύονται ανεπαρκή: μόλις το 25% καλύπτει σταθερά τις βασικές μηνιαίες ανάγκες του, με αποτέλεσμα το 52% να εξαρτάται οικονομικά από τους γονείς του και το 43% να συνεχίζει να συγκατοικεί μαζί τους.

Η ευρύτερη επίθεση που βιώνει η πληττόμενη κοινωνική πλειοψηφία σε επίπεδο κόστους ζωής- παράλληλα με το ξεπούλημα των δημοσίων αγαθών και την πολεμική απειλή- εμφανώς δεν αφήνει την νεολαία ανεπηρέαστη. Η έλλειψη επαγγελματικής προοπτικής αλλά και η ίδια η εμπειρία στους διαφορετικούς χώρους που εργάζεται διαμορφώνει αντίστοιχα πρωτόλειες τάσεις χειραφέτησης αλλά και υποταγής. Τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της έχουν αποτυπωθεί και λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που γεννήθηκαν και στην περίοδο μετά την πανδημία, αλλά καθορίζονται και από την εμπειρία της έχοντας ζήσει μονάχα σε έναν κόσμο που η βαρβαρότητα του καπιταλισμού φαντάζει σαν την μοναδική επιλογή.

Τάσεις Χειραφέτησης

Η γενιά των Gen Z και των Millennials είναι ίσως η πρώτη στη μεταπολεμική ιστορία που συνειδητοποιεί συλλογικά ότι η παλιά συμφωνία έσπασε: η σκληρή δουλειά, τα πτυχία και οι τυπικές θυσίες δεν εγγυώνται πλέον ούτε αυτόνομη στέγαση, ούτε κοινωνική κινητικότητα, ούτε αξιοπρεπή ζωή. Η επέλαση του ολοκληρωτικού καπιταλισμού και η επικράτησή του σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής διαμορφώνει τους όρους με τους οποίους προσεγγίζεται η ίδια η εργασία.

Η πρώτη μεγάλη μετατόπιση αφορά την ίδια την αντίληψη σχετικά με την εργασιακή προοπτική. Η νέα γενιά αρνείται να δεχτεί την εργασία ως το μοναδικό πεδίο συγκρότησης της ταυτότητάς της. Εξάλλου η ίδια η εμπειρία της οικονομικής κρίσης -έστω σε ένα επίπεδο οικογενειακού βιώματος- που συνεπάγονταν την αλλαγή εργασιακού περιβάλλοντος σε μεγάλες ηλικίες, καθώς και η εμφάνιση μιας μεγάλης σειράς θέσεων ανειδίκευτης εργασίας από τις οποίες μπορεί ένας νέος να μεταπειδά διαρκώς, έχουν απομυθοποιήσει την υπόσχεση για σταθερή δουλειά μακροπρόθεσμα. Η παραβίαση αυτή των βασικών υποσχέσεων του καπιταλισμού οδηγεί και στην αλλαγή προτεραιοτήτων ως προς την εργασία. Η ψυχική υγεία, η ανάγκη ιδιωτικότητας και ευελιξίας προγράμματος βάσει των αναγκών του εργαζομένου αλλά και η ηθική συμφωνία σχετικά με το περιεχόμενο της εργασίας (το 42% βάσει έρευνας της Deloitte θα απέρριπταν εργοδότη) ιεραρχούνται υψηλότερα από ότι στο παρελθόν- εξάλλου τίποτα δεν εγγυάται στον μέσο εργαζόμενο πως δεν τον περιμένει ένα νέο κύμα απολύσεων την επόμενη μέρα.

Η «Μεγάλη Παραίτηση» (Great Resignation)- η οποία αναφέρεται και στο εισηγητικό κείμενο- αποκρυσταλλώνει πιστεύω ακριβώς αυτή την τάση. Το μαζικό, αυτό, κύμα οικειοθελών αποχωρήσεων που ξεκίνησε στις ΗΠΑ και επεκτάθηκε στις δυτικές οικονομίες, αποτέλεσε μια δομική ρήξη με το παραδοσιακό εργασιακό συμβόλαιο. Εκατομμύρια εργαζόμενοι —από τους χαμηλόμισθους κλάδους πρώτης γραμμής μέχρι τον κλάδο της τεχνολογίας— αξιοποίησαν τη ρευστότητα της μεταπανδημικής περιόδου για να αρνηθούν τη χρόνια εξουθένωση (burnout), τα τοξικά περιβάλλοντα και τα άκαμπτα ωράρια- αναζητώντας νέες εργασιακές θέσεις που θα καλύπτουν τις ανάγκες τους. Η μη διεκδίκηση βέβαια καλύτερων όρων εργασίας και η αντ αυτού αλλαγή περιβάλλοντος αποτυπώνει και την αδυναμία της ίδιας γενιάς να οραματιστεί και να δώσει συλλογική λύση σε ένα καθολικό πρόβλημα.

Παρατηρούνται επίσης ευρύτερες πολιτισμικές αλλαγές που αποτυπώνουν την απομάκρυνση από παλαιότερες τάσεις υποταγής. Η έμφαση στη μισθολογική διαφάνεια μεταξύ και των ίδιων των εργαζομένων- 82% της Γενιάς Ζ την θεωρεί προϋπόθεση για την επίτευξη εργασιακής ισότητας (LinkedIn Workforce Confidence Index)-, η διεκδίκηση του δικαιώματος στην αποσύνδεση, η έλλειψη επιθυμίας για ανέλιξη στην εταιρική ιεραρχία αποτελούν θετικά στοιχεία. Εμφανώς αυτά δεν αρκούν προκειμένου να συγκροτηθεί ρεύμα αντίστασης εντός των χώρων εργασίας- οι πρωτοπόρες δυνάμεις εξάλλου κρίνονται στη δυνατότητα αλληλεπίδρασης με αυτά τα πρωτόλεια χαρακτηριστικά αμφισβήτησης στην πορεία διαμόρφωσης ταξικής συνείδησης.

Η χειραφέτηση της νέας γενιάς δεν εξαντλείται στην ατομική προστασία της ψυχικής υγείας ή στην αποστασιοποίηση από το γραφείο. Αντίθετα, μπορεί να αποκτήσει σαφή συλλογικά και διεκδικητικά χαρακτηριστικά. Στην Ελλάδα, η συντριπτική πλειονότητα των νέων εργαζομένων διατηρεί την πίστη της στην απεργία ως μέσο πάλης (ΚΝΕ ΓΣΕΕ 2025: Μ.Ο. 4,0/5 [5: απόλυτη συμφωνία], με το 69% να δηλώνει έτοιμο να απεργήσει για ένα δίκαιο αίτημα), ενώ αναγνωρίζει τη συλλογική δράση ως οδό βελτίωσης των όρων εργασίας (Μ.Ο. 4,0/5). Βέβαια, αυτό δεν μετουσιώνεται στην εγγραφή σε συνδικαλιστικούς φορείς, γεγονός που μαρτυρά τόσο τον εκφυλισμό των παραδοσιακών συνδικαλιστικών οργανώσεων, την έλλειψη οργάνωσης σε βασικούς κλάδους εργασίας της νεολαίας όσο και την δυσκολία επικοινωνίας της αντικαπιταλιστικής και ριζοσπαστικής αριστεράς με την εργαζόμενη νεολαία.

Τάσεις Υποταγής

Ωστόσο, αυτές οι τάσεις συναντιούνται και αντιπαρατίθενται διαρκώς με τις τάσεις υποταγής. Η υλική πραγματικότητα της εργασιακής επισφάλειας και η διαρκής έκθεση στην κυρίαρχη ιδεολογία δημιουργεί διαρκώς αντίρροπες τάσεις. Εξάλλου η εργαζόμενη νεολαία δέχεται αλλεπάλληλες επιθέσεις και η επίδραση της αστικής πολιτικής γίνεται με πολύπλευρους τρόπους όπως περιγράφονται αναλυτικά και στις Θέσεις του 6ου Συνεδρίου της νΚΑ.

Η εξατομίκευση και η αλλοτροίωση παρελαύνουν και μπορούν να οδηγήσουν στην εσωτερίκευση της επισφάλειας. Όταν δεν υπάρχει ορατή συλλογική διέξοδος, το άτομο αναγκάζεται να δεχτεί τους πιο υποτιμητικούς όρους —ακόμη και την πλήρη απορρύθμιση ή την άτυπη εργασία— προκειμένου να επιβιώσει. Η ανασφάλεια παύει να καταγγέλλεται ως αδικία και γίνεται αποδεκτή ως μια φυσική κανονικότητα, απέναντι στην οποία το μόνο που μπορεί να κάνει κανείς είναι να «μάθει να κολυμπά».

Ιδεολογήματα όπως το “hustle culture” - ένα πρότυπο που θέτει την υπερεργασία και την αδιάκοπη παραγωγικότητα ως μοναδικά κριτήρια επιτυχίας και αυταξίας έρχονται να αποκρυσταλλώσουν ξεκάθαρα την εμπέδωση της κυρίαρχης ιδεολογίας. Η ξεκούραση, οι ανθρώπινες σχέσεις και ο ελεύθερος χρόνος θυσιάζονται στον βωμό της παραγωγικότητας- μετατρέποντας το υπαρξιακό άγχος επιβίωσης σε ατομική ευθύνη άρα και αποτυχία ανταπόκρισης σε ένα παιχνίδι στημένο για να χάσεις. Εξάλλου απαιτείται κι ένας ιδεολογικός μανδύας για να ντυθεί η μαύρη πραγματικότητα του gig economy η οποια πλασσάρεται με όρους επιλογής στη νεολαία. Ο χρηματικοποίησης πεδίων μέχρι τώρα δημιουργικής απασχόλησης: κάθε χόμπυ μπορεί εν τέλει να αποτελεί εν δυνάμει πεδίο κερδοφορίας -έρχεται στην πράξη να απαντήσει στην δυσκολία του μέσου εργαζόμενου να βγάλει τον μήνα με τον πενιχρό μισθό του. Η άνοδος της alt right ιδιαίτερα στην ανδρική νεολαία αποτελεί άμεση συνέπεια της έντασης της επίθεσης του κεφαλαίου και τα νέα δημιουργικά της αφηγήματα προσπαθούν να απαντήσουν στις νέες δημιουργικές μορφές εκμετάλλευσης που βιώνουμε καθημερινά.

Κάποια συμπεράσματα

Τα παραπάνω αποτελούν ένα κράμα σκέψεων, παρατηρήσεων και στατιστικών στοιχείων που παρατίθενται στην απόπειρα σκιαγράφησης της πραγματικότητας που βιώνουμε όλοι/ες/α μας στον εργασιακό μεσαίωνα καθημερινά. Στην πραγματικότητα τα στοιχεία αν και δεν το νιώθουμε στην καθημερινή μας παρέμβαση μάλλον είναι με το μέρος μας. Δεν πρέπει εξάλλου να παραβλέψουμε πως εργατικά κινήματα με διεκδικήσεις που χτυπάνε στον πυρήνα τους τα εργοδοτικά συμφέροντα έχουν ξεσπάσει παγκοσμίως τα τελευταία χρόνια με τη νεολαία να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Από τα Starbucks στην Αμερική μέχρι τους ντελιβεράδες της Efood η εργαζόμενη νεολαία αναζητά τρόπους να οργανωθεί, να παλέψει και να διοχετεύσει την οργή της απέναντι σε ένα σύστημα που καθημερινά δεν της υπόσχεται τίποτα παρά φτώχεια, επισφάλεια μέχρι και θάνατο. Το διακύβευμα για τη νέα γενιά είναι αν θα επιτρέψει στη δυσφορία της να κατακερματιστεί σε εξατομικευμένες στρατηγικές επιβίωσης, ή αν θα καταφέρει να μετατρέψει την υπεράσπιση της ζωής και του νοήματος σε μια νέα, συγκροτημένη δύναμη κοινωνικής αλλαγής με ορίζοντα την αντικαπιταλιστική επανάσταση και την κομμουνιστική απελευθέρωση.

Η απάντηση για εμάς είναι μία -

Καλές αποφάσεις.

 Μαργαρίτα Κούτσαρη,

ΟΒ ΠΟΛ.ΕΠ.-ΦΛΣ Οργ. Σπουδάζουσας Θεσσαλονίκης νΚΑ